تفاوت دایره و دف

تفاوت دایره و دف چیست

تفاوت دایره و دف چیست

دایره و دف دو ساز بسیار شبیه به هم هستند که اغلب افراد این دو ساز را مشابه هم می پندارند اما ساز دایره و دف تفاوت های بسیار زیادی با هم دارند. در این مقاله سعی داریم به برخی از تفاوت های دایره و دف اشاره کنیم.

ابزار موسیقی با گذر زمان آنچنان پیشرفتی کرده است که امروزه شاهد آلات مختلف موسیقی هستیم که با هرکدام از آنها می توان آوای دلنشین تولید کرد. البته ابزار موسیقی تنوع زیادی پیدا کرده است اما با وجود تنوع زیاد گاها شباهت های ظاهری و صوتی برخی از آنها باعث اشتباه افراد می شود. به عنوان مثال دایره و دف از جمله سازهای موسیقی هستند که اغلب افراد مختلفی نمیتوانند تفاوت آن دو را تشخیص دهند.

قبل از هر چیزی لازم است تعریفی درست از هر یک از این سازها داشته باشیم. به همین جهت در ادامه به ارائه تعریف و تاریخچه ای از هر دو ساز می پردازیم.

معرفی ساز دف

معرفی ساز دف

قبل از آنکه بخواهیم به تفاوت دو ساز دایره و دف بپردازیم بهتر است در مورد هر یک توضیحاتی ابتدایی و تاریخچه ای را بیان کنیم. ساز دف از جمله قدیمی ترین سازها و اصیل ترین سازهای ایرانی است. ساز دف از جمله سازهای کوبه ای است. از لحاظ ظاهر شکلی دایروی و گرد دارد. البته اگر بخواهیم با جزئیات بیشتر به تشریح آن بپردازیم باید بگوییم ساز دف متشکل از یک حلقه چوبی دایره ای شکل و تو خالی است در واقع این دایره چوبی تو خالی همانند حلقه ای چوبی است. این حلقه چوبی بدنه اصلی ساز دف را تشکیل می دهد. اما این تنها جزء اصلی ساز دف نیست. این حلقه چوبی توسط پوستی نازک محصور خواهد شد. شاید بتوان گفت بیش از نیمی از آوای خوش این ساز را باید مدیون این پوست نازک باشیم که با ارتعاش صدایی دلنشین تولید می کند. این پوست از جنس پوست حیوانات می باشد و در بازار انواع مختلفی از آن موجود است. در حالت کلی ایجاد صدا را مدیون ارتعاشات مولکول های مواد مختلف هستیم. البته به مرور زمان این ساز کهن ایرانی نیز تکمیل گردید و به نوعی به اجزاء آن افزوده شد. یکی دیگر از اجزاء ساز دف که تکمیل کننده صدای آن می باشد زنجیرهای کوچک و خوش صدایی است که از اطراف حلقه چوبی آویزان است. همانطور که ضربه ناشی از دستان نوازنده به پوست نازک ضربه وارد می کند لرزه های کوچکی نیز بر این حلقه ها و زنجیرهای کوچک وارد می شود که تکمیل کننده صوت ناشی از نواختن دف است. هر یک از آلات موسیقی باتوجه به جنسی که دارد صدایی متنوع تولید می کند زیرا نحوه ارتعاشات متفاوت خواهد بود.

اما ابعاد ساز دف به چه صورتی است؟ همانطور که گفته شد دف حاوی یک حلقه چوبی است. عموما عرض این حلقه چوبی چیزی بین 5 الی 7 سانتی متر است و قطری حدود 35 الی 40 سانتی متر دارد. این ابعاد استاندارد تنها به جهت راحتی کاربران تعیین شده است.

در مورد پوست نیز استانداردهایی از لحاظ میزان ضخامت وجود دارد و اما در مورد حلقه های جانبی که تکمیل کننده نوای خوش دف می باشد، از آنجا که بیش از نیمی از آوا و صوت ناشی از دف را مدیون این حله ها هستیم پس قاعدتا برای این موارد نیز استانداردهایی از پیش تعیین شده وجود دارد. عموما دف هایی که امروزه در بازار موجود است دارای 40 حلقه جانبی می باشد. درواقع صدای زنگ وار دف را مدیون همین حلقه های کوچک و ظریف هستیم که با ادغام صدای ناشی از ضربه های وارد شده بر پوست ایجاد می شود.

شاید برایتان سوال پیش آید نحوه در دست گرفتن دف چگونه است و تفاوت دایره و دف در نحوه قرار گیری در دست کاربران به چه صورتی است، معمولا بر روی دف دقیقا در حلقه چوبی بزرگ منفذی تعبیه شده است که کاربران هنگام اجرا می توانند انگشت شست خود را در این منفذ قرار داده و به راحتی دف را بین دو دست خود نگه دارند و به راحتی آوای مورد نظر خود را بنوازند. وقتی انگشت شست فرد در این منفذ قرار می گیرد سایر انگشتان برای نواخت ضربه بر روی پوست آزاد خواهد بود و به راحتی می تواند نوای دلخواه خود را بنوازد.

در مورد ساز دف نیز به همین شکل است ضربه هایی که انگشتان نوازنده به دف برخورد می کند باعث ایجاد نوای دلنشین می شود.

اگر بخواهیم از لحاظ جغرافیایی ساز دف را مورد بررسی قرار دهیم و از این طریق به تفاوت ساز دایره و دف پی ببریم باید بگوییم ساز دف برای نخستین بار در ایران باستان و سایر کشورهای همجوار مشاهده شد. همانطور که چندی قبل به این موضوع اشاره کردیم ساز دف یک نوع ساز کوبه ای است و نوای آن به جهت برخورد ضربات انگشت شخص نوازنده ایجاد می گردد.

هر سازی که امروزه در جامعه موسیقی مطرح شده است و در زمان های گذشته تنها در مفاحل مختلفی نواخته می شدند. ساز دف نیز همانند سایر سازها می باشد و تنها به محفل خاصی اختصاص داشت. زمانی که ساز دف روی کار آمد اغلب در مراسم مذهبی و عرفانی از ساز دف استفاده می شد.

اغلب خانقاه ها برای برگزاری مراسم خود از نوای دف استفاده می کردند. همانطور که واقف هستید در زمان ایران باستان خانقاه هایی وجود داشتند که مخصوص تشکیل مراسم مذهبی بودند و اغلب عرفا در این خانقاه ها برای برگزاری مراسم عرفانی و مذهبی دور هم جمع می شدند و با استفاده از آلات موسیقی نظیر دف مراسم معنوی برگزار می کردند.

اما امروزه با روی کار آمدن دستگاه های موسیقی مختلف که نواهایی متفاوت تولید می کنند از دف به عنوان ابزار موسیقی تلفیقی نیز استفاده می شود و علاوه بر این هنوز هم تمامی مراسم مذهبی با استفاده از نوای دف رنگ و بویی دیگر به خود می گیرد.

اگر تا به حال به نوای موسیقی دف گوش فرا داده باشید متوجه تنین به خصوص آن شده اید. در قسمت فوق به این موضوع اشاره شد که بر روی قسمت حلقه چوبی دف قسمتی مخصوص انگشت شست تعبیه شده است که با استفاده از آن نوازنده می تواند ساز را در دست خود کنترل کند. همین حلقه باعث شده است شخص نوازنده در هر لحظه اختیار وارد لرزش هایی بر کل ساز داشته باشد و از این طریق حلقه های فلزی موجود در اطراف ساز در اثر ضربه صدایی دلنشین تولید کنند. در واقع دف از جمله معدود موسیقی هایی است که به صورت هم زمان با ضربه هایی سنجیده می توان صدایی زنگوار توام با کوبش تولید کرد.

تاریخچه ساز دف

اگر بخواهیم از لحاظ تاریخی و جغرافیایی ساز دف را مورد بررسی قرار دهیم باید بگوییم ساز دف از لحاظ زمانی به دوران پیش از اسلام باز می گردد. از لحاظ ملیت نیز باید بگوییم ریشه این ساز به ایران باستان باز می گردد و از لحاظ اقوام نیز کردهای ایران از اولین اقوامی بودند که از ساز دف استفاده می کردند. البته هنوز هم به صورت کاملا مشخصی موسیقی دف به صورت کاملا مشهودی از ساز دف استفاده می کنند.

این موسیقی تا پیش از ورود اسلام با قدرت بیشتری در سراسر کشور به خصوص در کردستان در مراسم مختلف مورد استفاده قرار می گرفت اما بعد از ورود اسلام به ایران به جهت حرام اعلام شدن موسیقی دیگر دف رنگ و بوی سابق را نداشت و همانطور که در ابتدای بحث به این موضوع اشاره شد دف در خانقاه ها و مراسم هایی که در تکیه گاه ها برگزار می شد مورد استفاده قرار می گرفت. در واقع پس از ورود اسلام به ایران تنها درویشان بودند که از ساز دلنشین دف استفاده می کردند.

البته باید به این موضوع نیز اشاره شود مرور زمان نه تنها در اجزاء تشکیل دهنده دف موثر بود بلکه در نام آن نیز تاثیرات بسزایی داشت. اجزاء دف هایی که در صنعت موسیقی امروز مشاهده میشود در قسمت های فوق کاملا تشریح شد اما در گذشته دف از لحاظ ساختاری شکل متفاوت تری داشت چنبر دف در زمان های قدیم از فلزاتی از جنس روی و برنج ساخته می شد و حتی از لحاظ نام نیز بسیار متفاوت از امروز بود، در گذشته نام این آلت موسیقی را خمبک یا خمک نهاده بودند. البته این نام نیز بسیار برازنده دف بود زیرا اگر از لحاظ لغوی این عبارت را مورد بررسی قرار دهیم کاملا متوجه وجه تشابه آن خواهیم شد. در لغت خمبک به معنای دست زدن با وزن است یا حتی در لغت نامه های مختلف این واژه به معنای بشکن زدن نیز می باشد. دقیقا تفسیر درستی از ساز دف می باشد زیرا دف نیز دقیقا با ضرب و حرکت دست است که آوایی دلنشین تولید می کند.

پس از پیدایش اسلام افرادی که دف می نواختند با نام جلاجل زن در جامعه شناخته بودند و البته این نام گذاری نیز ریشه ای در ساختار دف دارد. اولین دف هایی که ساخته شده بودند بر قسمت چنره خود دارای زنگ هایی کوچک بودند که آویزان چنبره قرار داشت. این زنگ ها با نام جلاجل مشهور بودند و علت نام گذاری نوازنده های دف نیز به جهت نام همین زنگوله کوچک بود.

البته از آنجا که واژه جلاجل برای افراد بسیاری جالب توجه بود مورخان بسیاری این واژه را ریشه یابی نمودند. دقیقا در ایران کهن ابزاری با نام جلاجل وجود داشت. جلاجل در آن زمان به ابزاری بیضوی گفته می شد که زنگوله ای بر روی آن قرار داشت اما از لحاظ کاربرد شکلی کاملا متفاوت داشت. در آن زمان از جلاجل در جنگ ها استفاده می شد و بر خلاف صدای دلنشین دف صدایی مهیب داشت.

معرفی ساز دایره

معرفی ساز دایره

در مورد ساز دف و تاریخچه آن اندکی اطلاعات کسب کردیم اما موضوع این مقاله تفاوت دایره و دف می باشد. تا به اینجای کار قطعا آشنایی کامل با ساز دف دارید اما ساز دایره به چه صورتی است؟ در حالت کلی هر دو ساز دایره و دف در زمره سازه های کوبه ای قرار دارند.

ساز دایره نیز  همانند ساز دف از جمله ساز های کوببه ای می باشد به این معنا که در ساز دایره و دف تنها ایجاد ضربه، تکان، سایش و در حالت کلی حرکات فیزیکی ضربه ای باعث ایجاد صوت و آوایی دلنشین می شود. همانطور که در مورد دف به این موضوع اشاره کردیم ساز های کوبه ای دایره و دف از جمله قدیمی ترین سازهایی است که انسان آن را ابداع کرد اما از لحاظ آواشناسی باید بگوییم اولین صوت دلنشین را صدای بشر دارد و پس از آن سازهای کوبه ای قرار دارند زیرا از ساده ترین نوع سازها بوده و از جمله اولین ابداعات بشر برای نواختن ساز و ایجاد آوایی دلنشین بوده است.

ساز دایره و دف شباهت های بسیاری به یکدیگر دارد به طوری که اغلب افراد آن دو ساز را با یکدیگر اشتباه گرفته و قادر به تفاوت میان ساز دایره و دف نیستند. در قسمتهای قبل در مورد ساز دف اطلاعاتی به دست آوردیم اما ساز دایره از لحاظ ظاهری به چه صورتی است؟

ساز دایره نیز کاملا شبیه دف است و از حلقه ای دایروی که از جنس چوب می باشد تشکیل شده است و این حلقه چوبی توسط پوست مخصوصی محصور گردیده است. تا به اینجای کار از لحاظ ظاهری هر دو ساز دایره و دف مشابه هم بودند اما در مورد ساز دف زنجیر هایی کوچکی بر روی حلقه دایروی آویزان بودند که به خودی خود در صدای زیبای دف سهم بسیار زیادی داشتند اما در مورد دایره این زنجیرهای کوچک وجود ندارد و قاعدتا صدای زنگوار بر اثر نواختن این ساز به گوش مخاطبان نمی رسد.

قطر حلقه دایروی در ساز دایره چیزی حدود 40الی 45 سانتی متر می باشد و از لحاظ پهنا نیز چیزی حدود 5 الی 7 سانتی متر پهنا دارد. گفتیم این حلقه دایروی خود از جنس چوب است و با پوست مخصوصی پوشیده شده است. این پوست نیز در ساز دایره اغلب از جنس پوست نازک شده بز، ماهی و یا طلق هایی مخصوص می باشد. البته دایره هایی که امروزه در بازار موجود می باشند اغلب از جنس طلق هستند اما اگر قصد دارید به صورت حرفه ای دایره بنوازید می توانید دایره ای از جنس پوست حیوانات نیز استفاده کنید. البته استفاده از طلق نیز توسط نوازندگان مشهور و صاحب نام نیز توصیه شده است. زیرا طلق تنها روکشی است که در اثر رطوبت شکل ظاهری خود را از دست نداده و همانند روز اول کارآیی دارد در صورتی که در مواردی که دایره با پوست حیوانات تهیه شود این قابلیت را ندارد و در محیط های مرطوب تغییر شکل می دهد.

اما جالب است بدانید ساز دایره چگونه ساخته می شود برای ساخت ساز دایره ابتدا یک قاب چوبی با ضخامت مشخص تهیه کرده و آن را به دور یک استوانه فلزی می پیچند البته این تنها لازمه کار نیست زیرا این قاب چوبی در ابتدا انعطاف لازم را ندارد به همین جهت در همین حالت این حلقه مدت زمان مشخصی خیسانده می شود تا انعطاف لازم را کسب کند. حال برای به هم رساندن دو سر این قاب و ساخت شکل حلقه ای از چسب استفاده کرده و قسمت ابتدایی و انتهایی قاب را به یکدیگر متصل می کنند. حال نوبت قرار گرفتن پوست است برای قرار دادن پوست بر روی ساز دایره نیز از قاب چوبی دیگر یا میخ استفاده می شود.

اما جنس هر یک از اجزای تشکیل دهنده ساز دایره از گذشته تا به امروز تغییرات بسیاری را متحمل شده است. در گذشته برای ساخت قاب چوبی ساز دایره از چوب درختانی نظیر درختان مو یا تاک استفاده می شد و برای ساخت پوست نیز از پوست حیواناتی نظیر بز، آهو بزغاله و ماهی استفاده می شد اما امروزه این ساختار با استفاده از عوامل دیگری تهیه می شوند. امروزه برای ساخت قاب چوبی از چوب درختانی نظیر گردو، بلوط، افرا، توت، زبان گنجشک و برای ساخت پوست آن نیز از پوست بز، بزغاله، پلاستیک های مات و شفاف استفاده می شود.

عموما نوازنده برای نواختن ساز دایره از دست چپ خود استفاده می کند و ساز را با دست چپ کنترل می کند و با استفاده از انگشتان هر دو دست به پوست ضربه وارد کرده و صدایی دلنشین تولید می کند.

تاریخچه ساز دایره

همانطور که به توضیح و تشریح تاریخچه ساز دف پرداختیم اندکی نیز در مورد تاریخچه ساز دایره اطلاعاتی ارائه می دهیم تا تفاوت دایره و دف برای همگان واضح گردد.

در زمان های گذشته از ساز دایره در مراسم به خصوص و مخصوص سران هر مملکت استفاده می شد. بیشترین جایی که در گذشته ساز دایره مشاهده می شد معابد و دربارها بودند. از لحاظ قدمت نیز اگر بخواهیم ساز دایره را مورد بررسی قرار دهیم باید بگوییم ساز دایره از قدمت بسیار زیادی برخوردار است زیرا شواهد تاریخی بر این اساس وجود دارد. چندی پیش جامی برنزی در استان لرستان کشف گردید که بر روی آن نقش و نگارهای مختلفی درج شده بود و یکی از این نقش و نگارها نماد ساز دایره بود. بر اساس همین شواهد می توان گفت ساز دایره قدمتی دیرینه دارد.

تاریخچه ساز دایره نیز بیانگر این موضوع است که اقوام مختلف نام هایی متناسب با زبان و فرهنگ خود بر آن نهاده بودند به عنوان مثال در زبان پهلوی از ساز دایره با نام ” داره ” ، در گروه های سنتی مختلف با نام ” اوچال ” و در آذربایجان با نام ” قاوال ” از ساز دایره یاد می شد.

استفاده از ساز دایره در بسیاری از مراسم آیینی مشاهده شده است مخصوصا از ساز دایره در مراسم ازدواج در زمان مقدونیه به وفور مشاهده شده است جالب است تاریخچه و قدمت ساز دایره حتی به کشورهای اروپایی نیز کشیده شده است. در کشورهای اروپایی نیز از ساز دایره به همراه نواختن نی انبان برای ایجاد آوایی خوش و دلنشنین استفاده می شد.

ساز دایره نیز همچون ساز دف ریشه در فرهنگ ایرانیان باستان دارد در زمان های گذشته اغلب در مراسم آیینی نواخته می شد.

تفاوت ساز دایره و دف

پس از پرداختن به ویژگی های ظاهری و بررسی های لازم در تاریخچه هر دو ساز می توان تفاوت دایره و دف را به خوبی متوجه شد. علی رغم شباهت های بینظیری که ساز دایره و دف به یکدیگر دارد تفاوت هایی را نیز دارد همانطور که در قسمت های قبل توضیح دادیم هر دو ساز متشکل از دایره ای چوبی بودند اما ساز دف از لحاظ ابعادی اندکی بزرگ تر از ساز دایره می باشد. همچنین در بدنه ساز دف زنجیرهایی کوچک آویزان بود که به حلقه چوبی متصل بودند اما در مورد ساز دایره شاهد این زنجیرهای کوچک نیستیم.

از لحاظ تاریخی نیز ساز دف به ایران کهن باز می گردد اما در مورد ساز دایره قضیه شکل دیگری دارد علاوه بر ایرانیان باستان بالاخص اقوام کرد و آذری کشورهای همسایه نظیر تاجیکستان و آذربایجان، ازبکستان، افغانستان نیز از گذشته های دور با دایره آشنایی داشتند و از آن برای نواختن صدایی دلنشین استفاده می کردند.

نظرتان را بنویسید

سبد خرید